ਹਰਿਦੁਆਰ — “ਹਰੀ ਦਾ ਦੁਆਰ” — ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੰਗਾ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਸੱਤ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਨਗਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅਤੇ ਕੁੰਭ ਮੇਲੇ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ। ਇਹ ਗੜ੍ਹਵਾਲ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਗੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਘਾਟੀ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਯਾਤਰੀ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ ਲਈ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ਾਮ ਦਰਿਆ ਦੇ ਨਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਹਰਿਦੁਆਰ ਵਿਚ ਕੀ ਦੇਖੀਏ ਤੇ ਕੀ ਕਰੀਏ
ਹਰ ਕੀ ਪੌੜੀ ’ਤੇ ਗੰਗਾ ਆਰਤੀ
ਹਰ ਸ਼ਾਮ ਤਰਕਾਲਾਂ ਵੇਲੇ ਹਰ ਕੀ ਪੌੜੀ ਘਾਟ ’ਤੇ ਪੁਜਾਰੀ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਕਈ ਤਹਿਆਂ ਵਾਲੇ ਵੱਡੇ ਦੀਵੇ ਉੱਚੇ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਨਾਲ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਲਾਟ ਨਾਲ ਭਰੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਡੂਨੇ ਵਹਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 45 ਮਿੰਟ ਪਹਿਲਾਂ ਆਓ। ਗਾਈਡ ਵਾਲਾ ਆਰਤੀ ਟੂਰ ਥਾਂ ਲੱਭਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਮੁਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਚੰਡੀ ਦੇਵੀ
ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀ ਚੋਟੀ ’ਤੇ ਬਣੇ ਦੋ ਦੇਵੀ ਮੰਦਰ ਨਗਰ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦੇ ਹਨ; ਦੋਵਾਂ ਤੱਕ ਕੇਬਲ ਕਾਰ ਜਾਂ ਖੜ੍ਹਵੀਂ ਪਗਡੰਡੀ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਤਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਦਿਨ ਵਿਚ ਛੇਤੀ ਜਾਓ।
ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮੋ
ਘਾਟਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿਚ ਪਿੱਤਲ, ਮਣਕੇ, ਮਠਿਆਈਆਂ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਜਲ ਘਰ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲੇ ਭਾਂਡੇ ਵਿਕਦੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਖਿੱਚ ਤਾਂ ਸੜਕ ਦਾ ਖਾਣਾ ਹੈ — ਕਚੌਰੀ, ਆਲੂ ਪੂਰੀ, ਲੱਸੀ।
ਹਰਿਦੁਆਰ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚੀਏ
- ਰੇਲ ਰਾਹੀਂ: ਹਰਿਦੁਆਰ ਜੰਕਸ਼ਨ ’ਤੇ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਰੋਜ਼ ਕਈ ਗੱਡੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਕਰੀਬਨ ਚਾਰ ਤੋਂ ਛੇ ਘੰਟੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਕੋਲਕਾਤਾ, ਮੁੰਬਈ, ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਦੂਰੀ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ।
- ਹਵਾਈ ਰਾਹੀਂ: ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਦਾ ਜੌਲੀ ਗ੍ਰਾਂਟ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਲਗਭਗ 35–40 ਕਿਮੀ ਦੂਰ ਹੈ।
- ਅੱਗੇ: ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਲਗਭਗ 25 ਕਿਮੀ — ਘੰਟੇ ਤੋਂ ਘੱਟ — ਅਤੇ ਜੋਸ਼ੀਮਠ ਤਕਰੀਬਨ 275–280 ਕਿਮੀ ਹੈ।
ਕੰਮ ਦੀ ਸਲਾਹ
- ਜੁਲਾਈ ਅਤੇ ਅਗਸਤ ਲਈ ਗੱਡੀਆਂ ਕਾਫ਼ੀ ਪਹਿਲਾਂ ਬੁੱਕ ਕਰੋ — ਇਹ ਮਹੀਨੇ ਕਾਂਵੜ ਯਾਤਰਾ ਨਾਲ ਰਲਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਨਗਰ ਵਿਚ ਬੇਹੱਦ ਭੀੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੜਕੀ ਆਵਾਜਾਈ ਮੋੜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
- ਘਾਟਾਂ ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਮਾਨ ’ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਬੁਲਾਏ ਦਾਨ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ “ਪੁਜਾਰੀਆਂ” ਨੂੰ ਅਣਗੌਲਿਆ ਕਰੋ।
- ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਵਾਂਗ ਇਹ ਨਗਰ ਵੀ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ-ਮੁਕਤ ਹੈ।
ਹਰਿਦੁਆਰ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਟ੍ਰੈਕ ਤੇ ਟੂਰ
ਗਾਈਡ, ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਠਹਿਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾਲ ਹਰਿਦੁਆਰ ਦੇਖਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੌਖਾ ਤਰੀਕਾ ਇਹ ਪੈਕੇਜ ਹਨ:
ਗਾਈਡ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਟੂਰ ਸ਼ੁਰੂ US$25 ਹਰਿਦੁਆਰ: ਹਰ ਕੀ ਪੌੜੀ ਘਾਟ ’ਤੇ ਗੰਗਾ ਆਰਤੀ ਸਮਾਰੋਹ ਟੂਰ
ਹਰ ਕੀ ਪੌੜੀ ਦੀ ਗੰਗਾ ਆਰਤੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਜਨਤਕ ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਬੰਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਕਿਤੇ ਸੌਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਕਿੱਥੇ ਖੜ੍ਹਨਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਹਾਡੀ ਰੇਲ ਸਫ਼ਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਾਮ ਹਰਿਦੁਆਰ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਇਹੋ ਹੈ।
- ਹਰ ਕੀ ਪੌੜੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਆਰਤੀ
- ਭੀੜ ਵਿਚ ਚੰਗੀ ਥਾਂ ਦਿਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਗਾਈਡ
- ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਘਾਟ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ
ਗਾਈਡ ਵਾਲਾ ਡੇ ਟੂਰ ਸ਼ੁਰੂ US$35 ਹਰਿਦੁਆਰ: ਗੰਗਾ ਆਰਤੀ ਨਾਲ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਡੇ ਟੂਰ
ਹਰਿਦੁਆਰ ਦਾ ਭਰਵਾਂ ਦਿਨ: ਗਾਈਡ ਨਾਲ ਮੰਦਰ, ਬਾਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਦਾ ਕੰਢਾ, ਜੋ ਤਰਕਾਲਾਂ ਦੀ ਆਰਤੀ ਨਾਲ ਮੁੱਕਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਦਾ ਹਰ ਰਿਵਿਊ ਪੰਜ ਸਿਤਾਰਾ ਹੈ।
- ਹਰਿਦੁਆਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਦਰ
- ਪੁਰਾਣੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਘਾਟ
- ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਗੰਗਾ ਆਰਤੀ
ਗਾਈਡ ਵਾਲਾ ਟੂਰ ਸ਼ੁਰੂ US$590 ਹਰਿਦੁਆਰ: ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਘਾਟੀ ਦਾ 3 ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਗਾਈਡ ਵਾਲਾ ਟੂਰ
ਹਰਿਦੁਆਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਤੇਜ਼ ਗਾਈਡ ਵਾਲੀ ਯਾਤਰਾ, ਜੋ ਗੋਬਿੰਦ ਘਾਟ ਦੀ ਜਾਣੀ-ਪਛਾਣੀ ਸੜਕ ਰਾਹੀਂ ਘਾਟੀ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਰੂਟ ’ਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਲਗਭਗ ਦਸ ਘੰਟੇ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਅਤੇ ਉੱਤੋਂ ਟ੍ਰੈਕ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਬਹੁਤ ਕੱਸਿਆ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹੈ — ਇਸ ਲਈ ਯਾਤਰਾ-ਕ੍ਰਮ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖੋ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਦਿਨ ਹੱਥ ਵਿਚ ਰੱਖੋ। ਅਜੇ ਕੋਈ ਰਿਵਿਊ ਨਹੀਂ।
- ਹਰਿਦੁਆਰ ਤੋਂ ਪਿਕ-ਅੱਪ, ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਲਈ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ
- ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼, ਦੇਵਪ੍ਰਯਾਗ, ਰੁਦਰਪ੍ਰਯਾਗ ਅਤੇ ਜੋਸ਼ੀਮਠ ਰਾਹੀਂ ਗੋਬਿੰਦ ਘਾਟ ਦੀ ਸੜਕ
- ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਘਾਟੀ ਦੀ ਗਾਈਡ ਨਾਲ ਫੇਰੀ
