વેલી ઓફ ફ્લાવર્સનો ટ્રેક ભારતીય હિમાલયના સૌથી સંતોષ આપતા મધ્યમ ટ્રેકોમાંનો એક છે, અને ચોમાસામાં થતા ગણ્યાગાંઠ્યા મહાન ટ્રેકોમાંનો એક. રસ્તા સારા છે, ગામમાં રોકાણની સગવડ છે અને ટેકનિકલ મુશ્કેલી નથી. તે તમારી પાસેથી માગે છે વરસાદ સાથે ધીરજ, ઊંચાઈ પ્રત્યે આદર અને થોડો ગાળો રાખેલો કાર્યક્રમ.
ટ્રેક એક નજરે
- ક્યાં: ચમોલી જિલ્લો, ઉત્તરાખંડ, નંદા દેવી બાયોસ્ફિયર રિઝર્વમાં.
- સીઝન: ઉદ્યાન સામાન્ય રીતે 1 જૂનની આસપાસ ખૂલે છે અને ઑક્ટોબરમાં બંધ થાય છે; ફૂલોની ભરમોસમ આશરે મધ્ય જુલાઈથી મધ્ય ઑગસ્ટ.
- બેઝ: ઘાંઘરિયા, આશરે 3,050 મી, પુલનાના રસ્તાના છેડાથી 9–10 કિમી ચાલીને.
- સૌથી ઊંચાં બિંદુ: ખીણનું તળિયું આશરે 3,300–3,700 મી; હેમકુંડ સાહિબ આશરે 4,329 મી.
- શ્રેણી: મધ્યમ. ચાર દિવસમાં કુલ ચાલવાનું લગભગ 45–50 કિમી.
- જોઈતો સમય: હરિદ્વાર કે ઋષિકેશથી છ દિવસ, ઉપરાંત એક બફર દિવસ.
છ દિવસનો સામાન્ય પ્રવાસક્રમ
મોટા ભાગના ઑપરેટરો અને જાતે જતા ટ્રેકરો આ જ યોજના અનુસરે છે. તે હરિદ્વાર કે ઋષિકેશમાં શરૂ થાય છે અને ત્યાં જ પૂરી થાય છે.
| દિવસ | રૂટ | અંતર અને સમય | રાત ક્યાં |
|---|---|---|---|
| 1 | હરિદ્વાર / ઋષિકેશ → જોશીમઠ (અથવા પીપલકોટી) | રસ્તે ≈250–275 કિમી, 9–11 કલાક | જોશીમઠ, ≈1,900 મી |
| 2 | જોશીમઠ → ગોવિંદઘાટ → પુલના રસ્તે; ઘાંઘરિયા સુધી ટ્રેક | ≈25 કિમી ડ્રાઇવ + 9–10 કિમી ટ્રેક, 4–6 કલાક | ઘાંઘરિયા, ≈3,050 મી |
| 3 | ઘાંઘરિયા → વેલી ઓફ ફ્લાવર્સ → ઘાંઘરિયા | આવવું-જવું ≈8–14 કિમી, 6–8 કલાક | ઘાંઘરિયા |
| 4 | ઘાંઘરિયા → હેમકુંડ સાહિબ → ઘાંઘરિયા | આવવું-જવું ≈12 કિમી, 7–9 કલાક | ઘાંઘરિયા |
| 5 | પુલના સુધી ઊતરવું; જોશીમઠની ડ્રાઇવ (વૈકલ્પિક બદ્રીનાથ અને માણા) | 9–10 કિમી ટ્રેક + 25–115 કિમી ડ્રાઇવ | જોશીમઠ અથવા પીપલકોટી |
| 6 | જોશીમઠ → ઋષિકેશ / હરિદ્વાર | રસ્તે ≈250–275 કિમી, 9–11 કલાક | — |
ટ્રેકના રસ્તે વેલી ઓફ ફ્લાવર્સ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન
હિમનદીની ખીણ, જે દર ચોમાસે બગીચો બની જાય છે
ખુદ ઉદ્યાન: પુષ્પાવતી નદીની ઊંચી ખીણ, આશરે 3,300 થી 3,700 મીટરની ઊંચાઈએ, જ્યાં જૂનથી સપ્ટેમ્બર વચ્ચે આલ્પાઇન ફૂલોની સેંકડો પ્રજાતિઓ ખીલે છે. યુનેસ્કો વિશ્વ ધરોહર સ્થળ, ઘાંઘરિયાથી માત્ર દિવસની પદયાત્રા માટે ખુલ્લું.
ટ્રેકના રસ્તે હેમકુંડ સાહિબ
આશરે 4,329 મીટરે હિમનદીના સરોવરકિનારે શીખ તીર્થ
દુનિયાના સૌથી ઊંચા ગુરુદ્વારાઓમાંનું એક, સાત શિખરોથી ઘેરાયેલા ઠંડા, નિર્મળ સરોવરને કિનારે, બાજુમાં નાનકડું લક્ષ્મણ મંદિર. ઘાંઘરિયાથી છ કિલોમીટરનું સીધું ચઢાણ, જેની ધારે ઉનાળાના અંતમાં બ્રહ્મકમળ ખીલે છે.
ટ્રેકના રસ્તે 
જોશીમઠ અને ઊંચી ખીણો જોશીમઠ (જ્યોતિર્મઠ)
અલકનંદાની ઉપરનું પ્રવેશદ્વાર-નગર
ઉપલા ચમોલીનું મુખ્ય ગામ અને ટ્રેક પહેલાંનો સામાન્ય રાતવાસો: પ્રાચીન મંદિરો, છેલ્લાં ભરોસાપાત્ર એટીએમ અને દુકાનો, અને ઔલી, બદ્રીનાથ તથા ગોવિંદઘાટ માટેનું રસ્તાનું જંક્શન. 2023માં જમીન બેસી જવાથી ગામના કેટલાક ભાગોને નુકસાન થયું હતું.
ટૂંકું કરવું છે? હેમકુંડ સાહિબ છોડવાથી એક દિવસ બચે છે. લાંબું કરવું છે? ઘાંઘરિયામાં એક બફર દિવસ, ઔલીમાં એક રાત, અથવા ચોપતા અને તુંગનાથ થઈને ફેરો ઉમેરો. ગાઇડેડ પૅકેજ પણ લગભગ આ જ રૂપરેખા પર ચાલે છે.
કઠિનતા અને ફિટનેસ
ટ્રેકિંગના અનુભવની જરૂર નથી, પણ પાંચ-છ કલાક ચઢાણ ચાલવાની ક્ષમતા જોઈએ. ઘાંઘરિયાના દિવસે લગભગ 1,000 મીટર ચઢવાનું હોય છે; હેમકુંડના દિવસે તેનાથી ઘણું વધારે, અને તે શરૂઆતથી અંત સુધી સીધું છે. થોડાં અઠવાડિયાં ઝડપથી ચાલવા, દાદર ચઢવા કે જૉગિંગથી તૈયારી કરો. બાળકો અને વડીલો દર સીઝનમાં આ ટ્રેક કરે છે, ઘણી વાર અઘરા ભાગો માટે ખચ્ચર લઈને.
ઊંચાઈ
ઘાંઘરિયા એટલું ઊંચું છે કે ઊંચાઈનાં હળવાં લક્ષણો થઈ શકે, અને હેમકુંડ સાહિબ એટલું કે ખરાં લક્ષણો થાય. તમારા શરીરને મદદ કરો: આગલી રાત જોશીમઠમાં ગાળો, ધીમે ચાલો, પુષ્કળ પાણી પીઓ, દારૂ ટાળો અને ઊંચા સરોવર પહેલાં નીચી ખીણની મુલાકાત લો. સતત માથાનો દુખાવો, ઊબકા, ચક્કર કે આરામમાં પણ હાંફ — એટલે ચઢવાનું બંધ કરો; સુધારો ન થાય તો નીચે ઊતરો. હૃદય કે ફેફસાંની તકલીફ હોય તો પ્રવાસ પહેલાં ડૉક્ટર સાથે વાત કરો.
ઉદ્યાનના નિયમો અને પ્રવેશ
- માત્ર દિવસની મુલાકાત. રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનની અંદર કૅમ્પિંગ નહીં, રાતવાસો નહીં અને તાપણું પણ નહીં.
- દરવાજાનો સમય. પ્રવેશ સામાન્ય રીતે સવારે લગભગ 7 વાગ્યે શરૂ થાય છે અને બપોરની આસપાસથી બપોર પછીની શરૂઆત સુધીમાં બંધ થાય છે; મુલાકાતીઓએ સાંજે લગભગ 5 વાગ્યા સુધીમાં બહાર આવી જવું પડે છે. સમય ચેક પોસ્ટ પર લખેલો હોય છે અને બદલાઈ શકે છે.
- પ્રવેશ ફી. ઘાંઘરિયા પાસેની ચેક પોસ્ટ પર ચૂકવવાની — ભારતીય નાગરિકો માટે મામૂલી અને વિદેશી નાગરિકો માટે વધારે, પરંપરાગત રીતે ત્રણ દિવસ માટે માન્ય. પહોંચીને હાલનો દર તપાસો.
- ઉદ્યાનમાં ખચ્ચર નહીં. ટોપલી-ખુરશીવાળા પોર્ટરને મંજૂરી છે.
- કોઈ નિશાન ન છોડો. ફૂલ તોડવાં નહીં, કચરો નહીં, મોટા અવાજે સંગીત નહીં, અને પગદંડી પર જ રહો. આખા રૂટ પર એક વાર વપરાતા પ્લાસ્ટિકથી દૂર રહેવા કહેવાય છે.
શું સાથે લેવું
માની લો કે રોજ વરસાદ પડશે, તો તમે નિરાશ નહીં થાઓ.
- વરસાદથી રક્ષણ: સારું વૉટરપ્રૂફ જૅકેટ કે લાંબો પોંચો, થેલા માટે રેઇન કવર, અને અંદરની દરેક વસ્તુ માટે ડ્રાય બૅગ કે પ્લાસ્ટિકનું અસ્તર.
- પગરખાં: પહેલેથી પહેરીને નરમ કરેલાં, સારી પકડવાળાં ટ્રેકિંગ શૂઝ, ઉપરાંત સાંજ માટે સૅન્ડલ. વધારાનાં મોજાં રાખો — ઘણી જોડ.
- ગરમ કપડાં: એક ફ્લીસ અને એક હળવું ઇન્સ્યુલેટેડ જૅકેટ, હેમકુંડ સાહિબ અને ઘાંઘરિયાની સાંજો માટે ગરમ ટોપી અને મોજાં.
- ઝડપથી સુકાતાં કપડાં: સિન્થેટિક પૅન્ટ અને શર્ટ; સુતરાઉ અને ડેનિમ દિવસો સુધી ભીનાં રહે છે.
- ટ્રેકિંગ પોલ કે લાકડી: ભીના પથ્થરના ઉતરાણ પર અમૂલ્ય. લાકડાની લાકડીઓ ગોવિંદઘાટમાં સસ્તામાં મળે છે.
- તડકાથી રક્ષણ: ટોપી, ગૉગલ્સ અને સનસ્ક્રીન — તડકો નીકળે ત્યારે આકરો હોય છે.
- જરૂરી વસ્તુઓ: ફરી ભરી શકાય તેવી પાણીની બૉટલ, ટૉર્ચ કે હેડલૅમ્પ, પાવર બૅન્ક, અંગત દવાઓ, પ્રાથમિક સારવાર કિટ, ફોલ્લા માટેની પટ્ટીઓ અને ટૉઇલેટ પેપર.
- દસ્તાવેજો અને રોકડ: ફોટોકૉપી સાથે ફોટો ઓળખપત્ર, અને આખા ટ્રેક માટે પૂરતી રોકડ.
પૈસા, એટીએમ અને ખર્ચ
જોશીમઠની આગળ કોઈ ભરોસાપાત્ર એટીએમ નથી — ગોવિંદઘાટ, પુલના કે ઘાંઘરિયામાં એકેય નહીં — અને સિગ્નલ નબળું પડે પછી બહુ ઓછી જગ્યાઓ કાર્ડ કે ભરોસાપાત્ર મોબાઇલ ચુકવણી લે છે. જોઈએ તેટલું ઋષિકેશ, શ્રીનગર કે જોશીમઠમાં ઉપાડી લો. ઘાંઘરિયાના ઓરડા અને ભોજન, ઉદ્યાન પ્રવેશ, જીપ, અને છેલ્લી ઘડીએ નક્કી કરો તેવા ખચ્ચર, પોર્ટર કે હેલિકૉપ્ટર માટે બજેટ રાખો. ઘાંઘરિયામાં ભાવ મેદાનો કરતાં ઊંચા છે કારણ કે બધું ખચ્ચર પર આવે છે.
મોબાઇલ નેટવર્ક અને વીજળી
જોશીમઠ સુધી કવરેજ સારું છે અને તેની આગળ ઘટતું જાય છે. ઘાંઘરિયામાં માત્ર કેટલાંક નેટવર્ક ચાલે છે, નબળાં અને હંમેશાં નહીં; ખીણમાં કોઈ સિગ્નલ નથી અને હેમકુંડના રસ્તે થોડું જ. ઑફલાઇન નકશા ડાઉનલોડ કરી લો, કોઈને તમારી યોજના જણાવી દો અને બે-ત્રણ દિવસ સંપર્કની બહાર રહેવાની તૈયારી રાખો. ઘાંઘરિયામાં વીજળી મર્યાદિત છે અને તોફાનમાં જઈ શકે — પાવર બૅન્ક લાવો.
જળો, જીવજંતુ અને આરોગ્ય
ચોમાસામાં ઓછી ઊંચાઈના ભીના, જંગલવાળા પટ પર જળો દેખાય છે, મુખ્યત્વે પુલના અને ભ્યૂંડાર વચ્ચે; તે જોખમ કરતાં ત્રાસ વધારે છે. પૅન્ટ મોજાંમાં ખોસી દો, થોડું મીઠું સાથે રાખો અને ચાના વિરામ વખતે ઘૂંટીઓ તપાસી લો. બૉટલનું, ઉકાળેલું કે ગાળેલું પાણી પીઓ, તાજું રાંધેલું ખાઓ અને ઓઆરએસ સાથે રાખો. સૌથી નજીકની સરખી તબીબી સગવડ જોશીમઠમાં છે; યાત્રાની સીઝનમાં ઘાંઘરિયામાં પ્રાથમિક સારવાર કેન્દ્રો ચાલે છે.
ચોમાસામાં સલામતી
- ચાલવાનો દરેક દિવસ વહેલો શરૂ કરો; બપોર પછી વરસાદ વધારે હોય છે અને ઉદ્યાનનો દરવાજો બંધ થાય છે.
- ઝરણાં અને બચેલા બરફના પુલ સાવચેતીથી ઓળંગો, અને પાણી ચઢતું હોય ત્યારે કદી નહીં.
- હાઇવે પર અંધારા પછી પ્રવાસ ન કરો, અને ભૂસ્ખલનની બાજુમાંથી નીકળી જવાનો પ્રયત્ન કરવાને બદલે રસ્તો ખૂલવાની રાહ જુઓ.
- વરસાદ કે તૂટેલા પુલને કારણે વન વિભાગ ખીણને એક દિવસ બંધ કરે, તો દિવસોની અદલાબદલી કરો અથવા બફર દિવસ વાપરો.
- 4,500 મીટર સુધીના ટ્રેકિંગ અને પ્રવાસમાં વિક્ષેપને આવરી લેતા પ્રવાસ વીમાનો વિચાર કરો.
ફૂલો અને વન્યજીવો
વનસ્પતિશાસ્ત્રીઓએ ઉદ્યાનમાં સપુષ્પ વનસ્પતિની કેટલાક સો પ્રજાતિઓ નોંધી છે. તેમાં સૌથી જાણીતાં છે હિમાલયન બ્લૂ પૉપી, કોબ્રા લિલી, હિમાલયન બેલફ્લાવર, પ્રિમ્યુલા, ઍનિમોન, જેરેનિયમ, ઍસ્ટર અને ઑગસ્ટમાં આખા ઢોળાવ રંગી દેતું ઊંચું ગુલાબી હિમાલયન બાલ્સમ. ઉત્તરાખંડનું રાજ્યફૂલ બ્રહ્મકમળ હજી ઉપર ઊગે છે અને તેને હેમકુંડ સાહિબના રસ્તે શોધવું શ્રેષ્ઠ છે. સસ્તન પ્રાણીઓ — એશિયાઈ કાળું રીંછ, કસ્તૂરી મૃગ, ભરલ, હિમાલયન તાહર અને દુર્લભ હિમ દીપડો — પોતાનામાં જ રહે છે, પણ પીકા અને ઝળહળતો હિમાલયન મોનાલ ઘણી વાર દેખાય છે. ક્યારે શું ખીલે છે તે અમારી મોસમી માર્ગદર્શિકા કહે છે.
ટૂંકો ઇતિહાસ
ભ્યૂંડાર ખીણના લોકો પેઢીઓથી અહીં પોતાનાં પશુ ચરાવતા હતા. બાકીની દુનિયાએ તેના વિશે 1931માં સાંભળ્યું, જ્યારે પર્વતારોહકો ફ્રૅન્ક સ્માઇથ, એરિક શિપ્ટન અને આર. એલ. હોલ્ડ્સવર્થ કામેટના પહેલા આરોહણ પછી ઊતરતાં રસ્તો ભૂલ્યા અને ફૂલોથી ભરેલી ખીણમાં ઊતરી આવ્યા. સ્માઇથ 1937માં વનસ્પતિના અભ્યાસ માટે પાછા આવ્યા અને 1938ના પુસ્તક The Valley of Flowers માં આ જગ્યાને તેનું અંગ્રેજી નામ આપ્યું. 1939માં ક્યુના રૉયલ બોટૅનિક ગાર્ડન્સનાં વનસ્પતિશાસ્ત્રી જોન માર્ગરેટ લેગ વનસ્પતિ ભેગી કરતાં પડી જવાથી મૃત્યુ પામ્યાં; તેમની કબર આજે પણ ખીણમાં છે. 1982માં રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન બન્યા પછી ચરાણ બંધ કરાયું, અને યુનેસ્કોએ 2005માં ખીણને નંદા દેવી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનના વિસ્તરણ તરીકે વિશ્વ ધરોહર સ્થળમાં નોંધી.
ભોજન અને રોકાણ
ઘાંઘરિયાના ઢાબા સાદું શાકાહારી ભોજન પીરસે છે — દાળ, ભાત, રોટલી, પરોઠા, નૂડલ્સ અને અખૂટ ચા. ગોવિંદઘાટ અને ઘાંઘરિયાનાં ગુરુદ્વારા સૌને મફત લંગર આપે છે. ઓરડા સાદા છે; શી અપેક્ષા રાખવી અને રસ્તામાં આરામ ક્યાં મળશે તે માટે ક્યાં રોકાવું જુઓ.
જવાબદાર પ્રવાસ
- તમારો બધો કચરો ઘાંઘરિયા, અથવા વધુ સારું તો જોશીમઠ સુધી પાછો લઈ જાઓ.
- પ્લાસ્ટિકની બૉટલો ખરીદવાને બદલે તમારી બૉટલ ફરી ભરો.
- ખચ્ચરો પ્રત્યે દયાળુ રહો: તેમના પર વધુ ભાર ન લાદો, અને તે પસાર થાય ત્યારે પગદંડીની પહાડ તરફની બાજુએ ખસી જાઓ.
- સ્થાનિક ગાઇડ અને પોર્ટર રાખો અને ગામની લારીઓમાંથી ખરીદો — આ સીઝન જ તેમની આખા વર્ષની કમાણી છે.